Obraz wart tysiąca słów. Jak jedno zdjęcie otwiera drzwi do utraconego świata

Sępoleńską synagogę, stojącą u skrzyżowania ulic Jeziornej i Hallera, rozebrano w pierwszych miesiącach niemieckiej okupacji. Cegły uzyskane w trakcie rozbiórki posłużyły do budowy nowego mostu na rzece Sępolnie. Od tego momentu bożnicę mogliśmy oglądać wyłącznie na zdjęciach i pocztówkach. A te pokazywały gmach tylko z zewnątrz - i niemal zawsze jako część szerszej, miejskiej panoramy. Jednocześnie nasza wiedza o budowli pozostawała nad wyraz skromna. Niewiele wiedzieliśmy o okolicznościach budowy i oddania obiektu do użytku. Ponadto nie znaliśmy ani opisu wnętrza świątyni, ani tym bardziej ikonografii ukazującej to wnętrze. Na szczęście nowsze kwerendy pozwoliły nam zmienić ten stan rzeczy.

Pierwszych ciekawych odkryć dokonaliśmy kilka lat temu. Zbierając materiały do książki „Sępólno Krajeńskie - ilustrowana podróż przez wieki”, natrafiłem na dwie ważne relacje dotyczące budowy synagogi. Zamieszczono je w czasopiśmie „Der Israelit”. W numerze z 13 marca 1899 roku opisano podniosłe okoliczności wmurowania kamienia węgielnego pod bożnicę. Wiemy dzięki temu, że w uroczystości brały udział najważniejsze osobistości miasta, w tym burmistrz Oskar Saalmann. W kolejnym wydaniu - z 8 września tego samego roku - zamieszczono relację z wprowadzenia zwojów Tory do ukończonej już świątyni. Wydarzenie to, co zrozumiałe, jeszcze bardziej przypominało prawdziwe święto.

Synagoga w Sępólnie widziana od strony rynku. Dobrze widoczna jest tutaj apsyda budynku

Choć relacje prasowe były niezwykle barwne, co pozwoliło poczuć atmosferę tamtych odległych dni, w dalszym ciągu brakowało nam jednego: informacji, jak wyglądał środek synagogi. To zmieniło się dopiero w ostatnim czasie. W zasobach instytutu Jad Waszem znalazłem bowiem rzecz fenomenalną - pocztówkę z pierwszym znanym nam wizerunkiem wnętrza bożnicy. Bezcenną pamiątkę udostępniła instytutowi Rita Blumental. Nastąpiło to już w 2006 roku, ale najwyraźniej trochę trwało, zanim kartka trafiła do zbiorów dostępnych online. W trakcie wcześniejszych kwerend nie natknąłem się na nią - a zasoby Jad Waszem przejrzałem dokładnie, pracując nad swoją pierwszą książką, „Krajeńskim lasem rzeczy”. Musiało to zatem nastąpić później.

W zbiorach instytutu pocztówka jest opisana następująco: „Sepolno, Poland, a cantor at the synagogue, 1934” (pol. „Sępólno, Polska, kantor w synagodze, rok 1934”). Jeśli weźmiemy pod uwagę wydźwięk poprzednich akapitów, opis ten możemy uznać za zaskakująco precyzyjny. Na jednoznaczne wskazanie miejscowości oraz daty pozwalają jednak zapiski na rewersie pocztówki. Niewykluczone też, że przy sporządzaniu opisu  posiłkowano się informacjami przekazanymi przez ofiarodawczynię.

Co zatem pokazuje nam cenne źródło? Zacznijmy od wywołanego już rewersu, gdzie zauważymy między innymi pamiątkowy wpis w języku hebrajskim. Jego odczytanie jest kłopotliwe - narzędzia cyfrowe do odczytywania pisma oraz translatory radzą sobie z tym zadaniem niezbyt dobrze. Dlatego, żeby poznać dokładne brzmienie i sens inskrypcji, konieczna będzie pomoc specjalisty. Ale rewers zawiera także bardzo ważny tekst, który - dla odmiany - jest dla nas w pełni czytelny. Brzmi on: „A. Neuman kantor / Sępolno d. 8-7-1934”. To właśnie ten zapisek pozwala umieścić kartkę w konkretnym miejscu oraz czasie. I nie zrażajmy się brakiem kreseczki nad „o” i wynikającym stąd „Sępolnem” zamiast „Sępólnem”. W dwudziestoleciu międzywojennym formę „Sępolno” spotykamy często. Co się zaś tyczy „A. Neumana” - od 1929 roku kantorem i rzezakiem w Sępólnie był nie kto inny jak  Abram Neuman. A więc wszystko idealnie do siebie pasuje. 

Rewers pocztówki z widokiem wnętrza synagogi

Awers pocztówki to fotografia wnętrza synagogi z mężczyzną stojącym w centrum kadru. Nie wdając się w drobiazgową analizę - postać w środku ma na sobie obszerny tałes (szal modlitewny) oraz wysoką czapkę kantora. Prawdopodobnie jest to Abram Neuman we własnej osobie. Przypuszczam, że stoi na bimie, czyli podwyższeniu, z którego prowadzone są modlitwy i odczytywana jest Tora oraz księgi prorockie. Zwoje Tory znajdują się jeszcze dalej, w sercu świątyni - w aron ha-kodesz, zwieńczonym kopułą opartą na eleganckich, klasycystycznych kolumnach z jońskimi lub korynckimi kapitelami.

Wygląda na to, że zachowane wizerunki synagogi z zewnątrz korespondują z fotografią wnętrza. Spójrzmy tylko - główne wejście do świątyni zlokalizowane było od strony ulicy Jeziornej. Na linii ulicy Hallera znajdowały się trzy duże okna oraz boczne wejście, natomiast od strony Placu Wolności zauważyć można było apsydę zwieńczoną gwiazdą Dawida. Zerknijmy teraz na omawianą pocztówkę. Zdjęcie zostało zrobione z perspektywy głównego wejścia, czyli od strony ulicy Jeziornej. Serce świątyni, aron ha-kodesz, znajduje się wówczas na wprost - a więc w apsydzie. Uwieczniona scena jest mocno doświetlona z obu stron - dużymi oknami od strony ulicy Hallera oraz od strony jeziora. Boczne drzwi widoczne z boku, obok rzędu okien, mogły być wejściem na babiniec, czyli galerię dla kobiet. Na górze fotografii wnętrza widać konstrukcję, która bardzo go przypomina.

Przy takim układzie świątyni aron ha-kodesz usytuowany był od północnego wschodu, co stanowiło odstępstwo od tradycji, zgodnie z którą powinien być zorientowany na wschód, w kierunku Jerozolimy. Zostało to jednak wymuszone lokalizacją działki oraz istniejącą wokół zabudową. Co ciekawe, odstępstw od kanonu jest w Sępólnie więcej. Jeżeli kantor faktycznie stoi na bimie, jest to najwyraźniej bima zespolona z aron ha-kodesz. Stanowi to ciekawe rozwiązanie, stosowane w synagogach reformowanych. Judaizm reformowany, nazywany również liberalnym, narodził się w XIX wieku w Niemczech i stał się tam dosyć popularny. Społeczność sępoleńskich Żydów pozostawała pod jego wyraźnym wpływem. Tutejsi starozakonni asymilowali się z ludnością niemiecką, włączali się w życie swojego miasteczka, słowem - daleko im było do bardziej ortodoksyjnych braci na wschodzie. Jak widać znalazło to swoje odbicie również w kształcie i wystroju bożnicy.

Obecna ulica Hallera w Sępólnie

W przyszłości pocztówka niewątpliwie stanowić będzie przedmiot dalszych rozważań i analiz. Oczywiście nie jest wykluczone, że z czasem w nasze ręce trafią kolejne źródła ikonograficzne z wizerunkiem wnętrza synagogi. Ale kto wie - może będą to także elementy wystroju lub przedmioty ściśle związane z funkcjonowaniem żydowskiej gminy wyznaniowej w Sępólnie? Jakie pamiątki z tego okresu przetrwały do dziś, nie sposób powiedzieć. Bo co do tego, że te się zachowały, nie mam żadnych wątpliwości. Swego czasu sam miałem okazję trzymać w ręce pewien niebywały artefakt, będący własnością prywatną. Była to pieczęć lakowa sępoleńskiej żydowskiej gminy wyznaniowej z okresu zaboru pruskiego.

Fantastycznie, że odkryć dotyczących historii lokalnej przybywa. Wraz z postępującą cyfryzacją i tendencją maksymalnego ułatwiania chętnym dostępu do zbiorów, szansa na kolejne znaleziska i ustalenia rośnie. Warto podkreślić, że od samego początku zgodnie z koncepcją otwartego dostępu działa Cyfrowe Archiwum Tradycji Lokalnej w strukturze sępoleńskiej biblioteki. Gromadzi ono i upowszechnia przede wszystkim materiały pochodzące z archiwów prywatnych. I tak jak dar Rity Blumental dla instytutu Jad Waszem sprawił nam wielką radość i wywołał nie lada sensację, tak nasze zbiory niejednokrotnie wywoływały zainteresowanie osób spoza powiatu - tak w kraju, jak za granicą. A to przecież nie koniec - stale wzbogacamy kolekcję i nie powiedzieliśmy jeszcze ostatniego słowa!

Łukasz Jakubowski

Pocztówkę z wnętrzem synagogi można zobaczyć pod adresem https://collections.yadvashem.org/en/photos/8079626